فرق ميان جزء و شرط اين است كه جزء در ماهيت كل دخالت دارد ، اما شرط خارج از ماهيت مشروط است ، ولى تقيدش در ماهيت مشروط دخالت دارد . از تفاوت‌هاى ميان شرط و جزء در عبادت اين است كه جزء عبادت هميشه عبادت است ، اما شرط عبادت لزومى ندارد عبادت باشد بلكه گاهى عبادت است و گاهى نيست ؛ براى مثال ، وضو در عين حال كه از شرايط نماز است خودش نيز عنوان عبادت دارد ، اما برخى ديگر از شرايط نماز ، جنبه عبادى ندارد ، مانند : زدودن نجاست از لباس و بدن . « 1 » نيز ر . ك : نهى از شرط عبادت . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 3 ، ص 267 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 3 ، ص 76 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 20 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 394 . شرط عبادى عبادت امر لازم براى تحقق عبادت ، و نيازمند قصد قربت شرط عبادى عبادت ، مقابل شرط توصلى عبادت بوده و به شرطى گفته مىشود كه در انجام آن قصد قربت لازم است ، مانند : وضو كه از شرايط صحت نماز به شمار مىآيد . نيز ر . ك : شرط توصلى عبادت . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 3 ، ص 269 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 20 . شرط متأخر امر متأخر از يك شىء و مؤثر در صحّت آن شرط متأخر ، شرطى است كه از وجود مشروط تأخر زمانى دارد ، مانند : غسل شب آينده براى زن مستحاضه ، كه بنا بر فتواى بعضى از فقها در صحت روزه روز قبل معتبر است . در كتاب « الدروس فى علم الاصول » آمده است : « و قد افترض فى الفقه احيانا كون القيد متأخر زمانا عن المقيد ، و مثاله فى قيود الحكم ، قيدية الاجازة لنفوذ عقد الفضولى ، بناء على القول بالكشف و مثاله فى قيود الواجب ، غسل المستحاضة فى الليل الدخيل فى صحة صيام النهار المتقدم ، على قول بعض الفقهاء » . « 1 * » نكته : درباره امكان يا استحاله شرط متأخر ، اختلاف وجود دارد ؛ گروهى از اصولىها مانند مرحوم « ميرزاى نائينى » و « شيخ انصارى » ، به استحاله ، و گروهى ديگر مانند مرحوم « صاحب جواهر » و « آخوند خراسانى » به امكان آن اعتقاد دارند . همان ، ج 1 ، ص 327 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 2 ، ص 171 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 259 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 3 ، ص 77 . عراقى ، ضياء الدين ، منهاج الاصول ، ج 1 ، ص 286 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص 271 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 241 و 244 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 177 و 179 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 187 . ابو الحسين بصرى ، محمد بن على ، المعتمد فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 189 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 118 . ذهنى تهرانى ، محمد جواد ، تحرير الفصول ، ج 2 ، ص 746 . شرط متقدم امر مقدّم بر يك شىء و دخيل در صحت آن شرط متقدم ، شرطى است كه تقدم زمانى بر وجود مشروط دارد ، مانند : غسل جنابت پيش از اذان صبح ، كه شرط صحت روزه آن روز است بنابراين مبنا كه روزه مقيد به انجام غسل باشد نه به حالت طهارت ناشى از غسل ، زيرا در اين صورت ، طهارت حاصل از غسل جنابت شرط مقارن مىشود . « 1 - » همان ، ج 1 ، ص 327 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 258 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 187 . همان ، ج 1 ، ص 212 . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 341 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 118 . ذهنى تهرانى ، محمد جواد ، تحرير الفصول ، ج 2 ، ص 745 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص ( 244 - 243 ) . شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 2 ، ص ( 30 - 28 ) . شرط مقارن امر هم زمان با يك شىء و دخيل در صحّت آن شرط مقارن ، مقابل شرط متقدم و متأخر بوده و به شرطى گفته مىشود كه با مشروط هم‌زمان مىباشد ، مانند : طهارت در صورتى كه منظور از آن ، حالت نفسانى ناشى از وضو گرفتن يا غسل كردن باشد ، نه افعال مخصوص وضو گرفتن و غسل كردن كه شرط مقارن نماز است . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 212 . همان ، ج 2 ، ص 187 . بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 158 .

--> ( 1 ) . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 3 ، ص ( 207 - 205 ) . ( 1 * ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 230 . ( 1 - ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 230 .